An Roinn Oideachais agus Scileanna

 

Cigireacht Ábhair ar an nGaeilge

TUAIRISC

 

Oaklands Community College

Edenderry, Co. Offaly

Uimhir Rolla: 72540O

 

Dáta na cigireachta: 22 Deireadh Fómhair 2009

 

 

 

 

Tuairisc Chigireacht ábhair

Soláthar an ábhair agus tacaíocht na scoile uile

Pleanáil agus ullmhúchán

Teagasc agus foghlaim

Measúnú

Achoimre ar na príomhchinntí agus moltaí

 

 

 

Tuairisc ar Cháilíocht na Foghlama agus an teagaisc sa Ghaeilge

 

 

Tuairisc Chigireacht ábhair   

 

Scríobhadh an tuairisc seo tar éis cigireacht ábhair in Oaklands Community College. Leagann sé amach tátail na meastóireachta maidir le cáilíocht an teagaisc agus na foghlama sa Ghaeilge agus déanann moltaí d’fhorbairt theagasc an ábhair seo sa scoil. Rinneadh an mheastóireacht thar lá amháin inar thug an cigire cuairt ar sheomraí ranga agus inar breathnaíodh an teagasc agus an fhoghlaim. Bhí caidreamh ag an gcigire leis na scoláirí agus leis na múinteoirí, scrúdaíodh obair na scoláirí agus rinneadh plé leis na múinteoirí. D’athbhreithnigh an cigire doiciméid phleanála na scoile agus ullmhúchán scríofa na múinteoirí. Tar éis na cuairte meastóireachta, thug an cigire aiseolas ó bhéal ar thorthaí na meastóireachta don phríomhoide agus don phríomhoide tánaisteach.

 

 

Soláthar an ábhair agus tacaíocht na scoile uile

 

Tá Oaklands Community College páirteach sa scéim Delivering Equality of Opportunity in Schools (DEIS).

 

Tá an bhainistíocht agus na múinteoirí le moladh as an leibhéal maith soláthair agus tacaíochta a chuirtear ar fáil don teanga mar chuid de churaclam na scoile agus as an obair atá ar bun acu chun ionchais na scoláirí maidir leis an nGaeilge a ardú. Beirt mhúinteoirí láncháilithe atá ar fhoireann teagaisc na Gaeilge agus tá a n-inniúlacht sa Ghaeilge labhartha chun críche teagaisc sásúil.

 

Go dtí le gairid bhí sé de nós sa scoil scoláirí a dháileadh ar ranganna ina raibh siad sruthaithe de réir cumais sa chéad bhliain. Aithnítear go bhfuil an bhainistíocht shinsearach i mbun athmhachnaimh ar an gcur chuige seo i ndáileadh scoláirí ar na ranganna sa chéad bhliain. Trí rang-ghrúpa atá sa chéad bhliain i mbliana agus mar chéim i dtreo ranganna cumais mheasctha a chruthú cinneadh na scolairí is airde cumais a dháileadh ar rang amháin agus na scoláirí eile a dháileadh ar dhá rang cumais mheasctha. Moltar go leanfadh an bhainistíocht de mhonatóireacht a dhéanamh ar an mbealach ina ndáiltear scoláirí ar ranganna agus go bhféachfaí ar an leas a bheadh le baint ag gach scoláire as a bheith i rang cumais mheasctha a bheadh bunaithe ar líon iomlán na scoláirí ina mbliainghrúpa don chéad bhliain ar a laghad. Maidir leis na bliainghrúpaí eile, is de réir cumais a dháiltear na scoláirí ar ranganna. É sin ráite, is féidir go mbeadh scoláirí i rang-ghrúpaí áirithe ag tabhairt faoi na scrúduithe ag leibhéil dhifriúla. Tá an bhainistíocht le moladh as ranganna a thráthchlárú go comhuaineach nuair is féidir, agus go háirithe agus scoláirí ag druidim le scrúduithe teistiméireachta, de bharr go n-éascaíonn sé a rochtain ar an rang is fearr a fhreastalaíonn ar a riachtanais.

 

Leis an socrú nua i mbliana don chéad bhliain, tá na scoláirí atá páirteach i gClár Scoile an Teastais Shóisearaigh (CSTS) measctha lena gcomhscoláirí sa dá rang is ísle. I gcás an dara bliain agus na tríú bliana tá na scoláirí CSTS i ranganna scoite. Moltar, ag teacht le prionsabail an chláir, go ndéanfaí athmhachnamh ar an sórt seo eagair ar mhaithe lena chinntiú go mbeadh fáil ag na scoláirí seo ar an ábhar ag an leibhéal is airde, cothrom lena gcumas, i ngach bliain den tsraith.

 

Tá an méid ama a chuirtear ar fáil don Ghaeilge sa tsraith shinsearach agus sna ranganna is airde sa chéad bhliain agus sa tríú bliain sásúil. Ní mór don bhainistíocht féachaint arís ar an leas a bheadh le baint ag gach scoláire as breis teagmhála a bheith acu leis an teanga in ar a laghad bliain amháin den tsraith shóisearach. I roinnt bheag cásanna, leiríonn na tráthchláir go mbíonn níos mó ná rang amháin Gaeilge in aghaidh an lae ag scoláirí áirithe. Moltar don bhainistíocht socruithe tráthchláraithe ar nós ranganna dúbailte nó níos mó ná tréimhse amháin in aghaidh an lae den teanga a sheachaint de bhrí gur mó tairbhe a bhainfidh na scoláirí as ionchur rialta a bheith ar fáil dóibh le linn na seachtaine.

  

Tá díolúine ó staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge ag fiche agus a cúig faoin gcéad d’iomlán rollachán na scoile ag an dara leibhéal. Tá an céatadán seo ard sa chomhthéacs náisiúnta. Tuairiscíodh gur scoláirí a tháinig chun na scoile gan aon Bhéarla nó Gaeilge iad leath de na scoláirí seo agus gur scoláirí le riachtanais oideachais speisialta iad tromlach an fhuílligh. Ina theannta sin, tuairiscíodh go dtagann roinnt bheag scoláirí ó na bunscoileanna friothálacha gach bliain a mbíonn díolúine ‘neamhoifigiúil’ acu. Aithnítear go dtuigeann an bhainistíocht a thábhachtaí agus atá sé na bunscoileanna a bheith soiléir maidir le riachtanais na Gaeilge ag an dara leibhéal agus moltar iad as na céimeanna atá á dtógáil acu chun déileáil leis an saincheist seo.  

 

Tá a seomra ranga féin ag gach múinteoir agus tá soláthar an-mhaith áiseanna agus acmhainní ar fáil. Áirítear ina measc áiseannna Teicneolaíochta Faisnéise agus Cumarsáide (TFC) ar nós seomraí ríomhaireachta, ríomhaire glúine agus teilgeoir sonraí atá lonnaithe go buan i gceann de na seomraí. Tugadh le fios go mbeadh teilgeoir sonraí á chur ar fáil don dara seomra ranga a úsáidtear don Ghaeilge go luath. Le tacaíocht na bainistíochta glacann na múinteoirí páirt i ndeiseana forbartha gairmiúla lena n-áirítear an soláthar a dhéantar ar bhonn uile scoile agus ceardlanna de chuid na Seirbhíse Tacaíochta Dara Leibhéal don Ghaeilge. I measc na réimsí uile scoile ina bhfuil ionchur faighte ag na múinteoirí le blianta beaga anuas tá an measúnú chun foghlama, difreáil agus straitéisí teagaisc agus foghlama. Tá na réimsí seo le moladh de bhrí gur féidir iad a úsáid mar thaca chun dea-chleachtais teagaisc agus foghlama sa seomra ranga a chur chun cinn.

 

Téitear i gcomhairle le ranna ábhar eile agus imeachtaí á n-eagrú do Sheachtain na Gaeilge. Tá na múinteoirí agus an bhainistíocht le moladh as deiseanna a sholáthar do na scoláirí chun a dtaithí ar an teanga agus ar an gcultúr a leathnú lasmuigh de na ranganna foirmeálta.

 

 

Pleanáil agus ullmhúchán

 

Tá dul chun cinn an-mhaith déanta i bplean cuimsitheach a fhorbairt don Ghaeilge. Tá obair roinn na Gaeilge dea-eagraithe agus bíonn cruinnithe foirmeálta agus neamhfhoirmeálta ag na múinteoirí. Leagann an bhainistíocht clár na gcruinnithe foirmeálta amach i gcomhar leis na múinteoirí agus coimeádtar miontuairiscí. Bhí fianaise de seo ar fáil sa phlean don ábhar. Glacann na múinteoirí ról an chomhordaitheora ar a seal ar feadh tréimhse de dhá bhliain. Tá tréimhse comhordaithe den chineál seo le moladh de bhrí go gcruthaíonn sé deis spriocanna áirithe a aithint, a chomhaontú agus a thabhairt chun críche. Bunaithe ar na hionchuir atá faighte ag na múinteoirí ar chleachtais teagaisc agus foghlama agus ar dhea-chleachtais a breathnaíodh le linn na meastóireachta, moltar go gcuirfí modheolaíochtaí agus straitéisí teagaisc agus foghlma ar chlár na gcruinnithe go rialta ar mhaithe le dea-chleachtais a roinnt agus a n-úsáid a leathnú. B’fhiú do na múinteoirí piarbhreathnóireacht a dhéanamh mar chuid de seo chomh maith.

 

Is léir go bhfuil an teimpléad a úsáidtear don phleanáil don ábhar á fhorbairt de réir a chéile mar chuid den phróiseas pleanála. Tá moladh ar leith ag dul do na múinteoirí as an obair de bhrí go léiríonn sé go bhfuil machnamh á dhéanamh ar na torthaí foghlama a mbeifí ag súil leo mar a léiríonn na pleananna ábhair don chéad bhliain agus don chúigiú bliain mar shampla. D’fhéadfaí an teimpléad seo a fhorbairt tuilleadh chun ábhar eile atá sa phlean féin ar nós modhanna measúnaithe agus na modheolaíochtaí agus straitéisí teagaisc agus foghlama a d’úsáidfí chun na spriocanna foghlama a aithnítear a bhaint amach go héifeachtach, a chur i gcolúin bhreise ann. Tá fianaise ar fáil chomh maith de phleanáil a bheith ar bun do dhifreáil, do mheasúnú ar chumas labhartha Gaeilge na scoláirí agus do mhúineadh na gramadaí. Ina theannta sin tá pleanáil ar leith déanta d’eochair fhocail i nGaeilge a d’fhéadfaí a úsáid i ranganna eile mar chuid den pholasaí scoile uile bunaithe ar litearthacht trasna an churaclaim. Tá an-mholadh ag dul do na múinteoirí as na réimsí oibre seo. Tá na haidhmeanna atá luaite sa phlean bunaithe orthu sin atá sna siollabais. D’fhéadfaí áfach na haidhmeanna a cheangal níos dlúithe leis an scoil féin agus le riachtanais na scoláirí atá inti.

 

Tá an bhainistíocht agus ball d’fhoireann teagaisc na Gaeilge ag obair i bpáirt le múinteoir ó cheann de na bunscoileanna friothálacha ar scrúdú aistrithe scoile a fhorbairt don Ghaeilge. Tá an-mholadh ag dul dóibh as dul i gcomhairle le bunscoileanna i bhforbairt an scrúdaithe seo, go háirithe de bharr a thábhachtaí agus atá sé go mbeadh an scrúdú bunaithe ar fhoghlaim na scoláirí i gCuraclam na Bunscoile: Gaeilge. Ní mór a mheabhrú agus an scrúdú á dhearadh go bhfuil béim ar na ceithre phríomhscil teanga a fhorbairt sa bhunscoil, mar atá ag an dara leibhéal. Ba cheart na torthaí a chur san áireamh sa phlean agus iad a úsáid agus plean an ábhair á chur le chéile don chéad bhliain chomh maith.

 

Tugadh le fios go ndéantar athbhreithniú ar an bplean don ábhar ag tús agus ag deireadh na scoilbhliana. Tá sé seo le moladh agus is fiú a mheabhrú gur doiciméad oibre atá ann agus go mba cheart aon mhonatóireacht mó leasuithe a dhéanfaí ar na pleananna do na bliainghrúpaí difriúla le linn na bliana a nótáil iontu.

 

Bhain cáilíocht mhaith leis an bpleanáil agus ullmhúchán a bhí déanta do na ranganna a breathnaíodh. Tá moladh ar leith ag dul don chás ina ndearnadh pleanáil agus ullmhúchán ar leith do dhifreáil an ábhair ranga agus obair bhaile. Baineadh úsáid as raon oiriúnach acmhainní i gcur an ábhair i láthair sna ranganna. Tá moladh ar leith ag dul d’acmhainní a bhí forbartha nó curtha in oiriúint ag na múinteoirí féin dá ranganna. Ag teacht leis an mbealach ina bhfuil an phleanáil don ábhar á déanamh, moltar go mbeadh níos mó béime i gcásanna áirithe ar na feidhmeanna teanga agus ranganna aonair á bpleanáil.

 

 

Teagasc agus foghlaim

 

Bhain cáilíocht mhaith le teagasc agus le foghlaim na Gaeilge in Oaklands Community College. Cuireadh aidhmeanna na gceachtanna in iúl do na scoláirí agus scríobhadh ar an gclár bán iad i níos mó ná leath de na ranganna. Tá an cleachtas seo le moladh de bhrí go gcabhraíonn sé tuiscint na scoláirí ar a gcuid foghlama a fhorbairt. Ag teacht leis an obair atá le déanamh ar an bplean don ábhar do bhliainghrúpaí difriúla, moltar go bhforbrófaí an cleachtas seo tuilleadh ionas go roinnfí na torthaí foghlama a mbeifí ag súil leo leis na scoláirí. Chuige sin, ba cheart foclaíocht a chuirfeadh in iúl a mbeadh na scoláirí ábalta a dhéanamh ag deireadh ranga a úsáid. B’fhiú chomh maith na tascanna a bheadh le déanamh acu a liostáil ar an gclár bán, agus, ag deireadh ranga, cúpla nóiméad a thapú chun a iarraidh ar na scoláirí machnamh ar a mbeadh foghlamtha acu. Le cabhair na teicneolaíochta agus na n-áiseanna a bhí ar fáil, nascadh na hacmhainní a bhí ullmhaithe go réidh leis an ábhar chun tacú leis an bhfoghlaim i bhformhór na ranganna.

 

Úsáideadh raon oiriúnach de mhodhanna agus de straitéisí teagaisc agus foghlama i bhformhór na ranganna. Ag teacht leis an bpleanáil don ábhar, breathnaíodh roinnt samplaí an-mhaith de dhifreáil ar ábhar an ranga agus ar an obair bhaile. Sna cásanna seo, díríodh ionchur comónta ar an rang iomlán ar dtús agus tugadh tascanna ag leibhéil dhifriúla deacrachta, ach bunaithe ar an téama céanna, le déanamh do na scoláirí chun an fhoghlaim a dhaingniú.

 

Cé go raibh tascanna difriúla le déanamh ag na scoláirí sna ranganna ar fad, bhain an-éagsúlacht lena n-éifeachtacht i dtacú le dul chun cinn na foghlama. I gcás amháin, mar shampla, bhí an iomarca de na tascanna bunaithe ar an ábhar céanna leis an obair bhaile ón rang deireanach a bhí acu agus iad bunaithe ar raon an-teoranta de na scileanna. Thacaigh an dea-phleanáil a bhí déanta ar thascanna i gcúpla cás le comhtháthú éifeachtach a dhéanamh ar fhorbairt na scileanna teanga agus le freastal ar stíleanna foghlama difriúla na scoláirí. Moltar go leathnófaí an cleachtas seo. Breathnaíodh cúpla sampla an-éifeachtach de scileanna labhartha na Gaeilge agus na scríbhneoireachta a bheith á nascadh trí phlé cuimsitheach ar an ábhar agus pictiúir a úsáid mar ábhar spreagthaigh agus a nascadh le taithí na scoláirí féin. Moltar chomh maith an bealach inar tarraingíodh ar thaithí na scoláirí féin ar thopaic a bhí á ullmhú do thasc scríbhneoireachta chun foclóir agus nathanna a mhealladh uathu agus chun cabhrú leo ceanna nua a thuiscint. Chabhraigh an straitéis seo suíomh réalaíoch a chruthú don tasc.

 

Úsáideadh ceistiúchán go héifeachtach i roinnt bheag de na ranganna a breathnaíodh. Sna cásanna sin baineadh feidhm as raon oiriúnach de cheisteanna chun eolas a bhailiú agus chun dúshláin san fhoghlaim a chruthú do na scoláirí. Moltar an sampla a breathnaíodh de straitéis ar nós cláir bhána a dháileadh ar scoláirí chun a bhfreagraí ar cheisteanna a thaifeadadh. D’éirigh leis leibhéal maith de rannpháirtíocht ghníomhach na scoláirí a chruthú. Tá ardmholadh ag dul do na cásanna sin inar tugadh deiseanna do na scoláirí ceisteanna a chur ar a chéile, trí obair bheirte mar shampla, nó ar an múinteoir.

 

Bhí úsáid na sprioctheanga mar theanga theagaisc agus mar theanga bhainistíochta ranga an-mhaith i roinnt cásanna. Bhíothas ag braith ró-mhór ar aistriúchán go Béarla chun foclóir nó nathanna a mhíniú do scoláirí nó chun a dtuiscint orthu a sheiceáil i gcásanna eile áfach. B’fhearr i bhfad dea-chleachtais a breathnaíodh ar nós an t-ábhar a cheangal le taithí nó réamhfhoghlaim na scoláirí, geáitsíocht, nó focail eile a úsáid. Tá moladh ar leith ag dul do na cásanna ina ndearnadh cúram de chruinneas foghraíochta na scoláirí agus sliocht á léamh acu, inar cruthaíodh deiseanna do na scoláirí an chopail a úsáid, ina raibh foclóir na scoláirí á shaibhriú agus inar léirigh siad go raibh siad ábalta cur lena bhfreagraí agus focail dhifriúla a úsáid chun an tuairim céanna, mar shampla, a chur in iúl. Tá an obair seo le moladh de bharr a thábhachtaí agus atá sé a bhfeasacht teanga a fhorbairt. Moltar go gcuirfí san áireamh é agus pleanáil ar bun don ábhar sa chéad bhliain agus go mbainfí leas as téacsanna éisteachta agus léitheoireachta mar thaca don obair. Ba cheart an bhéim a cuireadh ar chumas labhartha Gaeilge na scoláirí i ranganna áirithe a leathnú chuig gach rang ionas go mbeadh níos mó den sprioctheanga le cloisteáil ó na scoláirí féin.

 

Thug formhór na scoláirí faoin obair go han-díograiseach agus léirigh siad go raibh an-fhonn orthu dul i ngleic lena gcuid foghlama. Bhí an timpeallacht sna seomraí ranga geal agus taitneamhach, rud a chuir le hatmaisféar a bhí tacúil don fhoghlaim a chruthú. Tugadh an-mholadh do na scoláirí as a n-iarrachtaí. Bhí luas oiriúnach leis an obair i bhformhór na ranganna. Maidir le mionlach de na ranganna áfach, moltar go mbainfí leas níos fearr as an am teagmhála ranga a bhíonn ar fáil chun tacú le dul chun cinn na scoláirí ina gcuid foghlama agus go gcinnteofaí go mbeadh foghlaim nua le déanamh acu i gcónaí.

 

 

Measúnú

 

Cuireann na múinteoirí Gaeilge polasaí obair bhaile na scoile i bhfeidhm. Seiceáladh agus tugadh obair bhaile sna ranganna ar fad. Is dea-chleachtas é seo a cabhraíonn leis na scoláirí an fhoghlaim a dhaingniú agus a scileanna mar fhoghlaimeoirí neamhspleácha a fhorbairt. Tá moladh ar leith ag dul do na cásanna sin ina ndearnadh difreáil ar an obair bhaile chun freastal ar riachtanais na scoláirí. Bhí an difreáil seo bunaithe go príomha ar an leibhéal ag a mbeadh siad ag tabhairt faoin ábhar sna scrúduithe stáit. Tá scóip chun breis forbartha a dhéanamh ar an difreáil lasmuigh de leibhéil scrúdaithe. Léirigh an sampla de chóipleabhair agus d’fhillteáin na scoláirí a hathbhreithníodh go gceartaítear a gcuid oibre go rialta. Tá an cleachtas seo le moladh agus tá moladh ar leith ag dul do na ceartúcháin a léirigh fianaise den mheasúnú chun foghlama. Á chur san áireamh go bhfuil scileanna teanga difriúla le forbairt, ba cheart a mheabhrú nach gá go mbeadh an obair bhaile bunaithe ar thascanna scríofa ná ar fhoghlaim foclóra amháin.  

 

Gabhann barrchleachtas maidir le measúnú ar fhoghlaim na teanga leis na cásanna sin ina gcuirtear na scileanna teanga ar fad san áireamh. Moltar go leathnófaí an cleachtas seo. D’fhéadfaí, mar shampla, céatadán áirithe de mhóriomlán na marcanna a bheadh ag dul do scrúduithe tí a bhronnadh ar chumas labhartha Gaeilge na scoláirí agus a ngnóthachtáil sa scil seo a nótáil ar leithligh sna tuairiscí scoile. Déantar measúnú leanúnach ar obair na scoláirí sa chéad bhliain agus seoltar tuairiscí abhaile ceithre huaire sa bhliain sa chás seo. Tá sé seo le moladh.

 

Mar a léiríonn torthaí Gaeilge scoláirí na scoile sna scrúduithe stáit thar tréimhse de bhlianta, is mionlach de na scoláirí a thugann faoin ardleibhéal san Ardteistiméireacht agus sa Teastas Sóisearach. Mar chuid den obair atá ar bun chun ionchais na scoláirí a ardú, tá an bhainistíocht tosaithe ar anailís a dhéanamh ar ghnóthachtálacha na scoláirí sna scrúduithe stáit agus ar thorthaí na hanailíse a roinnt leis na múinteoirí. Tá an obair seo le moladh ach ba cheart gurb iad na múinteoirí féin a dhéanfadh an anailís agus go dtabharfadh siad aiseolas don bhainistíocht. Mar chuid den phróiseas, ba cheart do na múinteoirí, le cabhair ón obair phleanála agus na taifid a bhíonn déanta acu, machnamh ar na modheolaíochtaí agus straitéisí teagaisc agus foghlama ba rathúla i dtacú leis na scoláirí sna scrúduithe. Ba cheart chomh maith go ndéanfadh na múinteoirí anailís ar ghnóthachtálacha na scoláirí sna scrúduithe tí. Moltar go n-úsáidfí torthaí na hanailíse ar scrúduithe tí agus stáit mar fhoinse tagartha don phleanáil agus don mhonatóireacht a dhéanfaí ar fheidhmiú an phlean le linn na scoilbhliana.

 

Coimeádann na múinteoirí taifid an-mhaith ar ghnóthachtálacha na scoláirí agus cuirtear tuairiscí ar fáil do thuismitheoirí go rialta trí dhialanna na scoláirí, tuairiscí scoile agus cruinnithe tuismitheoirí agus múinteoirí.

 

 

Achoimre ar na príomhchinntí agus moltaí

 

Is iad seo a leanas na príomhbhuanna a aithníodh sa mheastóireacht:

 

 

Déantar na mórmholtaí seo a leanas ar mhaithe le cur leis na buanna seo agus le réimsí forbartha a aithint: 

 

Eagraíodh cruinniú iarmheastóireachta leis an bpríomhoide agus leis an bpríomhoide tánaisteach ag deireadh na meastóireachta mar ar cuireadh i láthair agus ar pléadh na dréacht-chinntí agus moltaí.

 

 

 

 

Foilsithe, Meitheamh 2010